Tsjaikovski onder de loep

Aan de hand van enkele muziekfragmenten nemen we u mee in het verhaal van Pjotr Iljitsj Tsjaikovski en zijn Klein Russische. .. Veel lees-, luister- en ontdekkingsplezier!

Tsjaikovski's 2de symfonie : Volkswijsjes spotten

 

Romantische componisten hadden een boontje voor volksmuziek. Tsjaikovski staat te boek als de man die het statische karakter van volksliederen en de motivische tover van het symfonische genre wist te verzoenen. Omdat het gros van ons publiek wellicht niet danig bekend is met de Russische muzikale folklore geven we hieronder een overzicht van het gebruikte materiaal. Wie de moeite doet om zich met deze melodieën bekend te maken, via youtube bijvoorbeeld, zal ongetwijfeld een extra dimensie in Tjaikovski’s Tweede Symfonie ontdekken.

 

Luister hier naar Tsjaikovski's 2de Symfonie

1ste deel — Aan de oevers van moeder Wolga

 

De symfonie begint met een stevig tutti-akkoord, alsof iemand met één enkele zwaai van de arm al het servies van een tafel veegt. Dat gebaar biedt ruimte aan een solo-hoorn die een Oekraïense variant van Aan de oevers van moeder Wolga speelt. Het is een brede melodie, statig van snit en met een donker Slavisch karakter. Ze vormt het ideale contrast met het zeer onstuimige tweede thema, dat de muziek naderhand meer en meer opzweept en het snelle tempo van dit begindeel bepaalt. Tijdens het stormachtige middengedeelte horen we nu en dan nog wel een echo van het serene volkslied, maar het is pas helemaal op het einde, wanneer het orkest opnieuw tot rust komt, dat de hoorn weer genoeg ademruimte krijgt om het wijsje een laatste keer te doen klinken. De Wolga is Europa’s machtigste rivier. Meer dan 3500 kilometer slingert ze zich door loofbossen en steppe. Als vanouds werd ze beschouwd als de natuurlijke levensader van het Russische rijk en het is dan ook geen wonder dat ze in folklore vaak als een moeder ten tonele gevoerd wordt.

 

→  Muziekfragment/ Klik hier: vanaf 00’12’’

 

2de deel — Spin, o mijn spinster

 

Beter geluimd kan een marsje niet aanvangen. Het klinkt wel alsof iemand er op een stralende lenteochtend is op uitgetrokken en op de maat van zijn gezapige tred een wijsje fluit. Aan de vrolijkheid komt echter plots een eind. Een ietwat klaaglijke lijn verschijnt in de fluiten die dan onder de houtblazers wordt doorgegeven. Het is Spin, o mijn spinster, dat Tsjaikovski al eens bewerkt had in zijn 50 Russische volksliedjes (nr. 6). Na deze korte bui van heimwee verdappert het orkest weer en vindt het de aanvankelijk goede stemming terug. De negentiende eeuw stond in het teken van de vooruitgang. Rusland was weliswaar minder snel met de industrialisering, Napoleon had met zijn verlichte ideeëngoed al vroeg op de poorten geklopt. Mensen en dan zeker de romantici zochten een tegengif voor de snel veranderende wereld en grepen daarom terug naar vertrouwde zaken. Het dagelijks bedrijf van eenvoudige landlieden bijvoorbeeld, in dit geval een spinster. →  

 

→ Muziekfragment/ Klik hier: vanaf 13’36’’

 

4de deel — De kraanvogel

 

Na een korte inleidende fanfare die op een stevige paukenroffel eindigt, eisen de strijkers de aandacht op met het haast zenuwachtige De kraanvogel. En er is duidelijk haast bij. Een hele finale lang krijgen we variaties van dit doodeenvoudige materiaal aangeboden, waarbij Tsjaikovski ons slechts af en toe wat ademruimte gunt met een rustiger tweede themaatje. Doch nooit voor lang. Telkens is daar opnieuw het kinderlijke melodietje, dat ons ten langen leste naar een vrolijk hoogtepunt voert. Kraanvogels associëren we misschien vooral met het Verre Oosten. Nochtans is het broedgebied van de vogel voornamelijk in Rusland te situeren. Het zijn trekvogels en hun sierlijke verschijning aan de najaarshemel heeft wellicht heel wat poëtische zielen kippenvel bezorgd. Wie ze ziet overvliegen, weet dat de winter voor de deur staat, of dat die net op zijn laatste benen loopt. Welke optie Tjaikovski in gedachte had is duidelijk. Hij sluit deze symfonie in sol klein op een glorieus akkoord van sol groot.

 

→ Muziekfragment/ Klik hier: vanaf 25’07’